De orgaandonatie van Inez van Lamsweerde

Date: Tue, 4 Apr 1995 14:24:55 +0200
To: info@gma.antenna.nl
Vorige index

Zou Inez van Lamsweerde een donorcodicil bij zich dragen? Het is bepaald geen impertinente vraag aan een fotograaf voor wie orgaandonatie zo ongeveer het dagelijks brood is. Ik bedoel: orgaanacquisitie. Met haar subversieve modefoto's, paintboxmanipulaties en reclamebeelden ontgrenst ze het lichaam tot er niet meer van over is dan een onderdelenmagazijn met groot verloop. Marina Abramovic, Orlan, of Ilona Koons-Staller zijn er niets bij. Het lichaam behoort niet aan het individu maar aan het digitale 'morphen' dat uiteindelijk ieders contouren moeiteloos vervaagt en over laat lopen in een willekeurige ander.

Waar de medische wetenschap een groot maatschappelijk en moreel offensief moet ontketenen om aan die paar extra kilo's kloppend vlees te komen, daar rooft Van Lamsweerde met digitale beeldbewerking alle lichaamsdelen onder je vrije wil en zelfbeschikkingsrecht vandaan en DNA-recombineert dat het een lieve lust is.

Wat nou portretrecht? Wat nou lichamelijke integriteit? Wat nou klassiek lichaam? Herleid tot megabytes zijn wij allen grotesk. De codicil van Inez van Lamsweerde kan alleen maar een chipcarte blanche zijn.

Volgens Frits Bolkestein behoort het lichaam niet aan de staat. Hij deed onlangs nog een beroep op de absolute autonomie van iedere burger die zelf moest kunnen uitmaken of hij zijn lichaam cadeau deed. Solidariteit met de medemens moest een wilsbesluit blijven, geen plicht waar je ontheffing voor zou moeten aanvragen. Stel je voor: een vergunning om voor 100 % je graf in te gaan, of een licentie om schadevrij tot as te vergaan. Nee, dat verdraagt een liberaal gedachtengoed niet. Een mens moet zelf kunnen uitmaken tot hoever zijn dood zich uitstrekt.

Maar Van Lamsweerde's maakt met haar beelden duidelijk dat we al lang en breed het recht op ons lichaam (en dus de dood) hebben verloren, al is het op het niveau van de representatie. Haar werk is om een andere reden heel liberaal: cyberchirurgie als vrijheid van meningsuiting. Lichaamsverminking als een vergevorderde vorm van citaatrecht. Het lichaam is niet langer de incarnatie van het individu, maar de tijdelijke lening van de schepper die whizzkid heet. Dat krijg je nu van het primaat van de markt: voordat je het weet worden je vitale delen als beeld verhandeld. Ongehinderd door de normale processen van afstoting van lichaamsvreemde elementen, 'plakt en knipt' Van Lamsweerde een nieuwe diersoort bij elkaar: de androide. En nu maar afwachten welke biologische niche voor deze mutatie bestemd is.

Inez van Lamsweerde exposeert momenteel de fotoserie The Forest bij galerie Torch. Een haarscherpe serie geensceneerde fotografie. (Of is het juist documentaire fotografie uit het domein van cyberspace?) Om acuut een wortelkanaalontsteking van te krijgen, zo zuurzoet zijn die vier mannen met hun citroengele poloshirtjes. Rob, Marcel, Andy en Klaus zijn te zien vanaf hun middel. Ze hebben hun ogen dicht en glimlachen wat. Hun lach gaat nergens over en dat zie je. En ook dat hun vrouwelijke handen en armen niet van henzelf kunnen zijn.

Maar wat is 'zelf'? Het werk is het derde deel in een reeks die verder bestaat uit Thank you Thighmaster en Final Fantasy, vergelijkbare digitale kruisingen. En plotseling, achter de blik van de hyperactuele trendwatcher, herken je de wereld van Rabelais en Pieter Breughel. Hoe glossy en kleurverzadigd deze beelden ook zijn, we springen zo terug naar de late middeleeuwen.

De titel verwijst volgens het persbericht naar "het bos als plaats van rust, romantiek en vertrouwdheid die staat tegenover het bos als plek van verkrachtingen, geweld en vijandigheid". Als je het zo leest moet hier sprake zijn van de overbekende enerzijds-anderzijdskunst die je in het tijdperk van populariteit van schemer- en grensgebieden zo vaak tegenkomt. Het beeld als compromis in een postdialectische tijd. Maar bij Van Lamsweerde is duidelijk meer aan de hand. Het bos hoort bij het sprookje, en de electronisch samengestelde figuurtjes vormen de ideale cocktail van Hans, Grietje en de kwade feeks in een. Alles is nu pais en vree in het koekehuisje.

In het voorgaande besprak ik het werk van Inez van Lamsweerde als voorbeeld van orgaandonatie, als eindresultaat van het liberalisme en als blijk van de heropleving van de middeleeuwse groteske. U zult zeggen: dat kan dan niet ander dan hineininterpetieren zijn geweest. En inderdaad, hoe overdreven schel Van Lamsweerdes foto's ook zijn, met de betekenis van haar biotechnische mutatiekunst kun je alle kanten op. Het werk gaat over van alles en vrijwel niets. Het wil esthetische cliche's ondermijnen, maar ook weer niet te erg. Het maakt gebruik van zoete beelden om iets bitters te laten zien. Het is als een droom die op het punt staat in ijlen over te gaan.

Eigenlijk is het net andersom. Van Lamsweerdes foto's zijn juist niet ondermijnend. Zij bezorgende de nachtmerrie alsnog een happy end en maken zelfs de bittere waarheid tot een lekkernij. Het is kunst van een unieke tussengeneratie: net oud genoeg om enige weet te hebben van het humanistische mensbeeld, jong genoeg om de bus naar de Brave New World der cyborgs niet te hoeven missen. Van Lamsweerde wordt her en der grootgeschreven onder vermelding van haar subversiviteit, omdat ze de heersende codes subtiel zou doorbreken. Maar dit is niet de ware reden van haar grootheid. Haar werk is een getuigenis van de definitieve doorbraak van corruptie als positieve waarde. Na de religie, de filosofie, de politiek en de media is nu ook de beeldende kunst eindelijk up to date. Dat wil zeggen: letterlijk van alle markten thuis.

De afgelopen weken beschreef Eric Hobsbawm in deze krant hoe de twintigste eeuw ten einde is gekomen. Zijn stelling dat we in de schemering leven van een duisternis van onbekende duur, krijgt met Van Lamsweerde steun uit onverwachte hoek. Zij tekent namelijk het onherroepelijke einde van de abstracte kunst op, dat exlusieve attribuut van de afgelopen eeuw. Zeker, wie door de musea van moderne kunst loopt, ziet nog altijd in overgrote meerderheid abstracte werken in gewijde zalen hun eerbetoon betuigen aan het zuivere. Of het nu het purisme is in de versie van Mondriaan tot Anish Kapoor, als beeld van het spirituele en universele, of het purisme in de versie van Malevitsj tot Peter Halley, als onderwerploze, naar zichzelf verwijzende kunst, in hoofdlijnen streefde de kunst naar zuiverheid van uitdrukking en verlossing van het kwade. Het is geseculariseerde religie en dat zal ook na de doorbraak van Van Lamsweerde nog wel even voortbestaan, zij het met steeds minder bezoekers. Maar met haar vergaande visuele corruptie heeft ze zonder blikken of blozen de schepping geperverteerd. De fotografische androfusies zijn misschien niet beter, maar in ieder geval wel anders dan God. Dat is voor de start van een volgende eeuw ruim voldoende. Haar beelden representeren een wereld waarin alles compatible is geworden. Zelfs het lichaam, van nature wat traag in het adopteren van vrij grensverkeer, is hypertext. Als zodanig heeft het weinig behoefte aan de ascese van de abstractie. Van Lamsweerdes kunst biedt een beeld van de overvloed en daar hoort van oudsher figuratie bij. Het kan niet letterlijk genoeg.

Wie nu nog pleit voor strenge metaforen van het schone, ware en goede in hun enkelvoudige drie-eenheid, kan alleen nog rekenen op adhesiebetuigingen van uitgetreden gymnasiumleraren en een enkele commissaris van de koninging uit Groningen. Het ligt dus voor de hand dat de commerciele cocktail van antropomorfe mutanten veel populairder is, al was het maar omdat iedereen streeft naar een beetje erkenning. Wat Van Lamsweerde 'vernieuwend' maakt is dat zij elk voorbehoud daarbij heeft opgegeven. Ze doet niet moeilijk meer.Haar bescheidenheid is geen ironie te noemen maar een teken van doseringsvermogen. Brillodozen in het museum heeft ze niet nodig. Grote gebaren zijn haar vreemd, en dat maakt de overgang naar SimCity een stuk minder traumatisch. Het is alleen nog gefascineerd zijn om het gefascineerd zijn. Dat is dus fascinisme. Het is precies wat haar wereldberoemd zal maken. En dat voor meer dan vijftien minuten.

Vorige index