Nies Medema:
HET GEHEIM VAN MEVROUW LI, PORTRETTEN VAN CHINESE VROUWEN

[titelblad] [inhoudsopgave]
[enkele cijfers over Chinese vrouwen]
[bibliografie] [colofon]
[het boek bestellen bij uitgeverij Ravijn]

Verjaardagstaart

Een kleine vrouw komt met uitgestoken hand op me af. Ze draagt een rond brilletje en haar korte haar is grijs aan de slapen. Ze kijkt als een musje. Haar ogen nemen alles wat er op straat gebeurt nieuwsgierig op.

Ze heeft in China's enige praatgroep voor vrouwen gezeten. Een zeer enthousiast lid, zei men. Aan de telefoon gistermiddag klonk ze erg opgewekt, en ook nu loopt ze vrolijk te praten.

'Kijk uit!' Ze trekt me net op tijd voor een fietskar vandaan. De bezwete man bekijkt me hoofdschuddend en rijdt verder. Onder de vette, bruine lap op zijn kar steekt een varkensstaart uit. De stukken van het gehalveerde varken trillen als hij door een kuil fietst.

Op de campus van de universiteit van Shanghai is het rustiger. Ze leidt me naar haar kleine huis. Daar gaan eerst de donkerrode gordijnen dicht, terwijl het nog licht is. Ze wil liever niet dat men van buitenaf kan zien dat een buitenlandse haar woorden opschrijft.

Shi Lei wil ze heten. Ze wil haar verhaal wel vertellen, maar alleen als haar eigen naam niet gebruikt wordt. Als ze thee heeft gezet, gaat ze op een krukje bij de houten tafel zitten en tekent de karakters van haar zelfgekozen naam, terwijl ze uitlegt waarom ze die heeft gekozen.

'Shi betekent steen. Het karakter lei is opgebouwd uit drie stenen en betekent eerlijk en oprecht. Een steen lijkt hard en koud, maar als je hem onder een microscoop legt, geeft hij zijn geheimen bloot. Je kunt er nieuwe lijnen in ontdekken, of fossiele resten. Het is een vriend die je niet verraadt. Er valt zoveel van te leren.

Ik ben harder geworden door wat ik heb meegemaakt, maar alleen aan de buitenkant lijk ik soms van steen.' Shi Lei legt haar hand op haar borst. 'Van binnen gloeit het. Als ik onrecht zie gaat mijn bloed koken. De aarde heeft ook een harde korst, maar daaronder zit het magna. Als dat eruit komt, berg je dan maar!'

De naam die haar ouders haar gegeven hebben betekent mooi en zacht. Ik vraag of ze vindt dat die naam bij haar past. Ze zegt peinzend: 'Vroeger wel. Ik was een lief en gevoelig kind. Na de middelbare school, toen ik naar de universiteit ging, ben ik erg veranderd. Ik kwam hier in 1965, net voor de Culturele Revolutie. Wat ik heb meegemaakt is maar een klein verhaal. Een gewone geschiedenis. Van 1967 tot 1973 ben ik drie keer bekritiseerd omdat ik geen professoren wilde beschuldigen die volgens de leiders ineens staatsvijanden bleken, of verraders van de partij. Ik was de enige toen die niet mee wilde doen.

Er werden nu voor mij kritiekbijeenkomsten georganiseerd. Ik stond op een podium en honderd mensen riepen dat ze me dood zouden slaan, als ik mijn misdaden niet bekende. Ze vroegen hoe ik verraad had gepleegd, waarom! met wie! wanneer! De tranen liepen over mijn wangen.

Er woonde een meisje in mijn kamer dat dikke rapporten over me schreef. Ze moest elke dag noteren wat ik deed, hoe ik keek als ik van een bijeenkomst terugkwam. Of ik 's nachts huilde, want dat werd opgevat als schuldbekentenis. Al mijn brieven werden opengemaakt. Ik kon niet alleen naar buiten, werd altijd gevolgd.'

Shi Lei schudt haar hoofd en glimlacht opeens. 'Dit is niet de eerste keer dat ik een nieuwe naam voor mezelf bedenk. Zoals veel mensen in die tijd veranderde ik mijn naam. Hong Jin werd het: Rode Mars, ik wilde een goede revolutionair zijn. Ik was zo overtuigd van de goede zaak. Na de kritiekbijeenkomsten las ik altijd Mao's werken. Uit vrije wil. Ik werkte op het land, in de mijnen, al het zware werk heb ik gedaan.'

Shi Lei praat snel, de woorden vallen over elkaar, ze stopt om op adem te komen, neemt een slok thee.

'Een paar jaar later draaide de wind. Toen wilde de leider dat ik anderen ging aanvallen, die mij bekritiseerd hadden. Maar ik wilde geen wraak nemen. Ik wist hoe vreselijk het was.'

Ze begint hard te lachen. 'Ik zei dat ik niet geschikt was om politiek werk te doen.'

Door haar eerdere ervaringen was Shi Lei erg terughoudend bij de studentenbeweging van 1989. 'Wij zijn voorzichtig geworden. Mijn generatie heeft al te veel meegemaakt om de nek uit te steken. Alleen op het persoonlijke vlak spring ik voor mensen in de bres. Bovendien, er is veel meer vrijheid dan vroeger en het gaat ons economisch beter. Als het Deng lukt om China rijk te maken dan vergeven we hem het bloedbad. Dan vergeven we hem zelfs dat.'

Een bedeesd klopje op de deur. Een lange man met gebogen rug en grijze haren komt binnen. Hij geeft Shi Lei een stapeltje met volgetypte vellen. Shi Lei bedankt hem. De man gaat weer weg en sluit de deur zachtjes.

'Mijn man,' verklaart Shi Lei. 'Het is een goede man.' Ze zucht. 'Hij helpt me met mijn werk, typt af en toe stukken voor me uit. Hij werkt hier bij de technische dienst. Heb ik voor gezorgd. Als het aan hem had gelegen zaten we nu nog met z'n allen in Gansu.'

Ook Shi Lei en haar man zijn indertijd naar de provincie gestuurd. Het heeft haar tien jaar gekost om met hem en hun dochter en zoon weer naar Shanghai terug te keren. 'Aanvragen indienen, wachten, verder studeren, wachten, wachten op die ene gelegenheid die zich voordoet. Verzoekschriften schrijven, langsgaan bij bepaalde leiders, formulieren invullen, werk zoeken voor mijn man.

Ik was al drie jaar terug in Shanghai, terwijl hij nog met onze kinderen bij zijn moeder in de provincie woonde. Zijn moeder was er fel op tegen dat ze bij mij kwamen wonen. Ze vond mij geen goede echtgenote, omdat ik verder wilde leren. Ik vond het belangrijker om vooruit te komen. Maar als je uitsteekt boven de massa vorm je een bedreiging. Kop boven het maaiveld, zeg je? Maar dat is een Chinese uitdrukking!

'Dat idee gaat veel verder terug dan het communistische gelijksheidsbeginsel. We hebben een oude cultuur, een lange confucianistische traditie. We zijn vanuit die cultuur moreel verplicht om onszelf op te offeren. Het belang van de groep gaat voor. Je kunt nooit eens trots zijn op je werk en zeggen: 'Kijk, dat heb ìk gedaan. Als je een goed onderzoek hebt gedaan aan de universiteit komt de naam van de hoogleraar erop te staan. Of in het beste geval je naam in een lijstje van namen.

Elk individu moet zich comformeren. Aan de familie, aan de danwei. En dat terwijl de regels alleen maar nut hebben voor onze leiders. Dat maakt het een stuk gemakkelijker voor ze om over ons te heersen. Het volk gehoorzaamt de leiders, de zoon gehoorzaamt zijn vader, een vrouw haar man. Dat is harmonie in China. Wie het niet eens is met de leiders is per definitie fout, want hij of zij verstoort de stabiliteit. Zo kweek je een schapenmentaliteit. Maar ik ben een schaap dat eigen hekken zet en nooit meer terug wil naar de schuur.

Een vrouw in China heeft in de traditie verschillende machten boven haar: de keizer, de staat, haar vader en haar man. En als haar man dood is beslist haar zoon voor haar. Mijn moeder is typisch zo'n ouderwetse vrouw. Ze at nooit tegelijk met de rest van de familie, maar pas als iedereen uitgegeten was. Haar verjaardag werd niet gevierd. Zij zei altijd tegen me dat ik verder moest leren. Dat ik nu kon zorgen dat ik niet zo'n leven kreeg als zij. Dat ik economisch onafhankelijk moest worden. Gelukkig ben ik economisch niet afhankelijk van mijn man. Ik verdien meer dan hij. Ik heb hem nog nooit geld gevraagd, ook niet in de tijd dat ik alleen met de kinderen woonde. Maar soms vraag ik me af wat die zelfstandigheid me heeft opgeleverd. Tien jaar heb ik gewerkt om hem en de kinderen allemaal weer hier te krijgen. Hij heeft me niet een keer bedankt. Mijn verjaardag werd tot voor kort ook niet gevierd.

Toen ik trouwde in 1970 werd er niet over liefde gepraat. Hij had een correcte achtergrond, was een rustige man. We hadden een proletarische bruiloft, zonder veel poespas, in onze blauwe pakken. Liefde was iets voor bourgeois. Je moet bedenken: een blouse van streepjesstof was al een blijk van verderfelijke ideeën, en een jurk met bloemen was helemaal een gotspe! Je leefde voor de partij. We wisten niets over het huwelijk, over liefde of seks. Zulke persoonlijke zaken werden nauwelijks besproken.'

Ze giechelt: 'Het heeft nog tot een paar maanden na de trouwdag geduurd voordat we onze maagdelijkheid kwijtraakten. We waren allebei verlegen, en dat geworstel in het donker, terwijl we bij zijn moeder woonden die door die dunne muren alles kon horen... Pas heel veel later leerde ik dat het eigenlijk iets was voor je plezier. Dat het dat zou kùnnen zijn. Maar toen had ik al wel twee kinderen.'

De veranderingen die de opendeurpolitiek met zich meebrachten waren voor Shi Lei ook de contacten met buitenlandse vrouwen. Ze raakte bevriend met een aantal Amerikanen. 'Ze brachten totaal nieuwe ideeën mee. Hun gedachten over vriendschap, liefde, werk, alles! Het was zo interessant. Ik begon na te denken over de verschillen tussen Chinese en westerse ideeën. Ik las alles over psychologie en over vrouwen wat ik maar te pakken kon krijgen.'

Shi Lei heeft in een vrouwenpraatgroep gezeten. De enige in heel China, voorzover ze weet. Opgericht door een Amerikaanse psychologe die in Shanghai woonde. 'Een openbaring! Voor het eerst in m'n leven waren er mensen die naar mijn persoonlijke verhaal luisterden. Dat kostte in het begin wel moeite, zomaar over jezelf vertellen. Dat is nou eenmaal de gewoonte niet. Politieke bijeenkomsten waren we gewend, waarin je gemeld wordt hoe de politieke koers dit keer veranderd is, wat onze leiders voor ons hebben bedacht. Maar hier was niemand die voor een ander bedacht wat ze doen moest. De hele structuur was ons vreemd. We hadden het idee dat we iets deden wat niet mocht, omdat we zelf iets organiseerden, iets dat niet van de staat uitging.

Ik heb gejankt in die groep. Daar hoorde ik voor de eerste keer dat ik ook aan mezelf moest denken. Ik was geschokt! Dat is voor mij de grootste verandering geweest. Ik ben geen 'drie maaltijden per dag'-vrouw, dat ben ik nooit geweest. Ik houd niet van breien. En nu, voor het eerst, mocht ik dat zeggen. Ik zag dat ik dan wel economisch zelfstandig was, maar dat er in feite net zoveel opoffering van mij verwacht werd als van mijn moeder. Ik ben beter voor mezelf gaan zorgen. Sinds twee jaar koop ik een taart voor mezelf voor mijn verjaardag. Geweldig gevoel!

Ik heb zoveel geleerd in die groep. Opeens mocht ik zoveel meer! Ik mocht zeggen dat ik vooruit wilde komen, dat ik mijn werk soms belangrijker vond dan mijn gezin. Mijn collega's keken altijd wat medelijdend naar mijn man. Ik had het maar met hem getroffen, vonden ze, dat ik wetenschappelijk medewerkster mocht zijn van hem en onderzoek kan doen. Ha!' Ze veegt die bewering met een heftig gebaar van tafel. 'Ik heb ook altijd hard gewerkt voor ons gezin. Onze kinderen hebben hier veel betere vooruitzichten dan in de provincie. Daar heb ik voor gezorgd!'

Shi Lei kijkt me strijdvaardig aan. Ik wijk lachend iets terug. Ik zou haar niet durven tegenspreken. Ze vervolgt haar verhaal op rustiger toon.

'Mijn man verwijt me dat ik geen goede moeder ben. Ik stik als ik lang thuis moet blijven en alleen voor het huishouden zorgen. Veel vrouwen van collega's laten elke beslissing door hun man nemen. Ze doen alles in het huishouden en zijn daar trots op. ''Mijn man hoeft niets te doen,'' zeggen ze. Nou, mij niet gezien.'

Dan wil ze van alles weten over trouwen, samenwonen en scheiden in Nederland. Het blijkt dat ze zelf van plan is om te gaan scheiden. Dat is nog steeds een taboe in China, hoewel er sinds de huwelijkswet van 1981 wel meer mensen uit elkaar gaan. In die wet werd voor het eerst vastgelegd dat een scheiding op grond van het ontbreken van liefde is toegestaan, als alle pogingen tot verzoening gefaald hebben. Als man en vrouw het eens zijn over de scheiding is de procedure vrij simpel. Zij gaan dan naar het plaatselijke huwelijksregistratiebureau en vragen de scheiding aan. Als men er op het bureau van overtuigd raakt dat beide partijen het met elkaar eens zijn, en niet een van de twee onder dwang staat, krijgen ze een scheidingscertificaat.

Als slechts een van beide partners wil scheiden, probeert het bureau te bemiddelen en hen te verzoenen. Slagen zij hier niet in, dan komt de zaak voor het Volksgerecht, waar men nogmaals probeert om de partijen te verzoenen. Lukt dat niet, dan wordt gewoonlijk een scheiding uitgesproken. Het komt echter ook wel voor dat het gerecht beslist dan man en vrouw maar bij elkaar moeten blijven, omdat men meent dat er nog hoop is voor hen.

Gescheiden vrouwen worden vaak met argwaan of met medelijden bekeken. Er wordt flink geroddeld als ze vriendschappelijk met mannen omgaan. Het is voor alleenstaande vrouwen bovendien veel moeilijker om woonruimte te krijgen. Toch wil Shi Lei doorzetten. 'Al jaren probeer ik vrede te sluiten met mijn man. Maar we zijn het over zoveel dingen oneens. Ik wil niet meer. Ik ben het vechten moe. Ik wil met rust gelaten worden, zodat ik kan werken en mijn eigen gang gaan. Mijn man is erop tegen. We zijn al zo lang bij elkaar, zegt hij. Oude vrienden moeten niet uit elkaar gaan. Maar ik kan niet veel langer zo doorgaan. Die oorlog tussen ons is niet zijn schuld, of de mijne. We groeiden op in een tijd dat je niet beter wist. Maar als vrouwen niet gelukkig zijn, hoe kunnen mannen het dan wezen?'

Enkele cijfers over scheidingen
[titelblad] [inhoudsopgave]
[enkele cijfers over Chinese vrouwen]
[bibliografie] [colofon]
[het boek bestellen bij uitgeverij Ravijn]
Nies Medema:
HET GEHEIM VAN MEVROUW LI, PORTRETTEN VAN CHINESE VROUWEN