Nies Medema:
HET GEHEIM VAN MEVROUW LI, PORTRETTEN VAN CHINESE VROUWEN

[titelblad] [inhoudsopgave]
[enkele cijfers over Chinese vrouwen]
[bibliografie] [colofon]
[het boek bestellen bij uitgeverij Ravijn]

Maar het is toch tegen de wet?

Van alle landen waar aan gezinsplanning wordt gedaan, handhaaft China het meest rigide systeem. Door middel van strenge periodieke controles, hoge boetes en gedwongen abortussen probeert de overheid de groei van het aantal Chinezen te beperken. In het Westen wordt met verbazing en soms met woede gereageerd op de Chinese bevolkingspolitiek, maar wat vindt een Chinese familie ervan?

In Zhengzhou wonen Yu en Yinglian en hun zoontje Xiao samen met Yu's ouders in twee kleine kamertjes. Ze delen een driekamerwoning, de keuken en badkamer met een andere familie. Een douche en warm water zijn er niet. Hun huis hoort bij een danwei in Zhengzhou. Een danwei is een woon/werkeenheid waar een kantoor of fabriek staat, de huizen en vaak ook de crèche voor de kinderen van werknemers. Deze eenheid heeft een eigen polikliniek. Op het terrein worden groenten, maar ook kranten en stripboeken verkocht. Om de danwei staat een hek met een portier die ziet wie er in- en uitgaat. Vlakbij het hek hangt een poster met één man, één vrouw en één kind (een jongetje) die gedrieën gelukkig met een bal spelen. Eronder staat: goede geboortenbeperking, beter onderwijs.

Yinglian is verpleegkundige. Yu is in Peking afgestudeerd en in Moskou gepromoveerd, in het Russisch. Hij spreekt bovendien uitstekend Engels. Ze hebben geluk gehad, vinden ze. Er was hier werk voor hen allebei. Ze hoeven niet elke dag een vermoeiende busreis naar de andere kant van de stad te maken. En ze hebben niet één, maar zelfs twee kamers ter beschikking.

Yu en Yinglian werken allebei acht uur per dag, zes of soms zelfs zeven dagen per week. Yu's ouders zorgen voor Xiao. De familie eet drie keer per dag warm. Yu en Yinglian koken om de beurt. De vrije zondag wordt besteed aan bezoeken aan vrienden en familie, maar vaak voornamelijk aan het huishouden: de kamers vegen, de was doen en de boodschappen. Een keer per week gaat Yinglian naar gymnastiek, Yu gaat soms zwemmen, als hij niet te moe is en een keer niet over hoeft te werken. Op andere avonden kijken ze een uur of wat tv en dan is het eigenlijk alweer bedtijd. Het leven van een gewone familie. Een tijdrovend huishouden, veel werk, en dus nauwelijks vrije tijd. Daarbij nog de inwonende ouders. Je vraagt je af wanneer ze überhaupt de gelegenheid hebben gehad om een kind te maken.

Maar dat laat zich altijd wel organiseren. Ondanks het gebrek aan privacy en ruimte. Een bevriend echtpaar vertelt dat ze jarenlang om het andere weekend op het kantoor van de vrouw twee bureaus tegen elkaar aanschoven en daarop sliepen. Hoewel ze al lang getrouwd waren, woonden ze allebei nog in kamers die ze deelden met hun collega's. De weekenden dat zij er niet sliepen, werden de bureaus gebruikt door een ander stel. Zo logeren Yu's ouders vaak op zaterdagnacht bij zijn broer, die in dezelfde stad woont.

Yinglian komt uit een groot gezin. Ze is de jongste van acht kinderen, geboren in 1961. De meeste broers en zussen wonen verspreid door het hele land, maar haar ouders bleven in hun geboorteplaats in het midden van China. Haar moeder is een paar maanden zwaar ziek geweest en Yinglian kreeg verlof om haar te gaan verzorgen. Ze vindt het prettig dat ze verpleegster is geworden. Zo kan ze nu iets terugdoen voor haar ouders. Acht kinderen voeden was geen gemakkelijke opgave.

Yinglian is een goede dochter, en een 'gehoorzame echtgenote'. Dat laatste zegt ze met een knipoog naar Yu, die het zich goedmoedig laat aanleunen. Ze spreekt haar schoonouders niet tegen, maar zorgt ondertussen wel dat het in huis loopt zoals zij dat bedacht had.

Zowel Yinglian als Yu zijn bijzonder gastvrij. Yinglian staat erop dat ik een tijdje bij hen kom logeren, en ruimt een van hun kamers voor me in. In de weken dat ik bij hen heb gewoond en alle keren dat ik op bezoek was, heb ik haar en Yu geen ruzie horen maken. Er bestaat een plaatjesserie over de ideale schoondochter. Zij helpt haar schoonmoeder met haren vlechten, verzorgt de zieken, hangt zingend de was op. Daaraan moet ik soms denken als ik Yinglian bezig zie. Ik snap niet waar een mens zoveel vriendelijkheid vandaan haalt.

Yu's ouders gaan tijdelijk naar hun geboortestad voor een familiebezoek, het huis is eindelijk minder vol dan normaal, en nu heeft ze weer een logée. Voor Yinglian is het geen enkel probleem. Het enige dat ik moet doen is even naar het straatcomité gaan om te melden dat ik zolang bij hen woon. Daar worden Yu en ik verwelkomd door een jonge agent die mij, nadat ik een formulier heb ingevuld (Wat is het doel van uw bezoek? Uw beroep? Hoe lang blijft u? Waar gaat u hierna heen?), een prettig verblijf in China toewenst. Yu is merkbaar opgelucht dat het zo gemakkelijk is gegaan. Het is nog niet zo lang toegestaan dat buitenlanders bij Chinezen logeren, en tamelijk ongebruikelijk. De meeste Chinezen zijn kleinbehuisd en intensief contact tussen buitenlanders en Chinezen is zeldzaam. De buitenlanders blijven in hun eigen wijken en hotels, waar een gewone Chinees niet zomaar naar binnen mag.

Yinglian verzorgt me zo goed dat ik er vaak verlegen van word. Maar als ik, als tegenprestatie, ook een keer wil koken, mislukt alles. Het vlees is aangebrand en van binnen nog niet gaar, de mie stukgekookt, de groenten bruin geworden. Dapper brengt Yinglian de stokjes naar haar mond.

'Best lekker eigenlijk,' zegt Yinglian tegen Yu. Die probeert ook een hapje en knikt me bemoedigend toe. Omdat Xiao nog maar twee voortanden heeft kauwen Yinglian en Yu het eten voor en spugen het op een lepel. Hij draait zijn hoofd weg. Yinglian gaat een broodje voor hem halen.

Nu is oma aan de beurt. 'Hai keyi,' zegt ze, het gaat nogal.

'We vinden het allemaal erg lekker,' zegt Yu in het Engels.

Ik glimlach maar eens.

Van Yinglian en Yu leer ik het meest. De meest onzinnige vragen beantwoorden ze met groot geduld. Als we er niet uitkomen, of als ze niet begrijpen wat ik wil weten, probeer ik te vertellen hoe het in Nederland gaat.

Yinglian heeft op de gynaecologische afdeling van een ziekenhuis gewerkt en wil wel vertellen hoe de geboortebeperkingsregeling in elkaar steekt. De danwei bepaalt wie er wanneer een kind mag krijgen en heeft zich te houden aan bepaalde quota. Daarom wordt in veel danweis de menstruatiecyclus van de vrouwen bijgehouden en als een vrouw over tijd is, of niet op controle komt, dan krijgt ze bezoek. Als ze zwanger blijkt te zijn voordat ze dat mocht, of als ze al een kind heeft, dan wordt ze vaak gedwongen om abortus te plegen.

Nu wil ik van Yinglian weten hoe zij daarover denkt. Yinglian kijkt me een beetje verbaasd aan. Zij vindt het normaal dat vrouwen in de stad die een tweede kind verwachten, worden 'overgehaald' om een abortus te laten plegen. 'De meeste vrouwen zullen er wel voor zorgen dat het zover niet komt,' zegt ze. 'Maar als het dan toch moet gebeuren, is dat eigenlijk geen probleem.'

'Het is net zoiets als een kies trekken,' zegt Yu. 'In China wordt daar niet zo moeilijk over gedaan.'

Maar de morele kant van de zaak dan? Mag een staat wel ingrijpen in zulke persoonlijke zaken?

'In het ziekenhuis werken artsen, geen moralisten. Daar bemoeien ze zich niet met de morele kant,' zegt Yinglian.

En in de danwei ook niet. Daar letten ze erop of de quota wel gehaald worden. Wel kan elke danwei zelf beslissen hoe streng ze met de wet omgaat. In sommige danweis hoef je minder boete te betalen (een jaarsalaris is vrij gebruikelijk) voor een tweede kind, in andere raak je in dat geval je werk kwijt, en met je werk vaak ook je huis.

Het kind dat geen permissie heeft gekregen om geboren te worden, krijgt geen hukou, een persoonsbewijs dat ook dient als verblijfsvergunning. Een hukou is in China van het allergrootste belang. Met een hukou mag je werken, kun je een huis krijgen en gebruikmaken van de gezondheidszorg en kan je kind naar school. Zonder hukou valt het buiten de maatschappij. Het enige dat erop zit, is het kind afstaan aan ouders die wel recht hebben op een kind maar er zelf geen kunnen krijgen.

'Maar hebben er dan nooit mensen geprotesteerd?' vraag ik.

Yinglian kijkt me onderzoekend aan. 'Wil je de vraag nog eens herhalen, zegt ze. 'Ik snap helemaal niet wat je bedoelt.'

Ik leg uit dat vrouwen in Nederland jarenlang hebben gestreden voor het recht om over hun eigen lichaam te beschikken. Ik vertel over de bezetting van de Bloemenhovekliniek en dat er ook groepen zijn die tegen abortus ageren en protesteren bij de klinieken.

'Protest?' vraagt Yinglian, ze kijkt of ze water ziet branden. 'Maar het is toch gewoon verboden om een tweede kind te krijgen. Dat is toch tegen de wet?' Yu valt haar bij: 'Als je de wet overtreedt, word je gestraft, dat is in Nederland toch ook zo? Wie steelt komt in de gevangenis, en wie een tweede kind krijgt, wordt minder erg gestraft, die raakt misschien zijn baan kwijt.'

Natuurlijk, de regeling wordt wel ontdoken. Er zijn families die van de ene naar de andere provincie reizen als de vrouw een kind verwacht. Er zijn mensen die zoveel geld gespaard hebben dat ze zich een tweede kind kunnen permitteren. Op het platteland wordt minder streng de hand gehouden aan de regeling. Daar kun je meer kinderen krijgen zonder daarvoor gestraft te worden.

Maar protest? Je ziet ze denken. Wat wil ze nou? Het belang van de staat en de gemeenschap gaat toch altijd voor het persoonlijk belang?

Korte geschiedenis van China's bevolkingspolitiek
[titelblad] [inhoudsopgave]
[enkele cijfers over Chinese vrouwen]
[bibliografie] [colofon]
[het boek bestellen bij uitgeverij Ravijn]
Nies Medema:
HET GEHEIM VAN MEVROUW LI, PORTRETTEN VAN CHINESE VROUWEN