10. Act Up!: op weg naar een kritische massa | Inhoudsopgave | 12. Joegoslavië: netwerken in oorlogstijd

11. NoPapers: papierloos publiceren

Met vrachtwagens en treinen tegelijk wordt het land er dagelijks mee volgestort. Deurmat na deurmat, boekenplank na boekenplank en archief na archief. De PTT heeft er dag en nacht een energieverslindende machinerie voor draaien, de recyclingkanalen raken bijkans verstopt door de goede bedoelingen der bevolking. Vandaar: NoPapers, het alternatief voor het papieren uitgeven.

De stichting NoPapers in Utrecht is een snel groeiende, nu nog op vrijwilligers draaiende organisatie met als doelstelling het bevorderen van datacommunicatie. Een belangrijk middel daartoe is digitaal uitgeven. "Het is een milieuvriendelijke manier van uitgeven", zegt initiatiefneemster Marja Oosterman, "en via computers en netwerken kan het democratisch en interactief zijn." Ze vertelt hoe ze eind jaren tachtig op zoek is gegaan naar een groot project dat datacommunicatie -- middels digitaal uitgeven -- uit de sfeer van computerhobbyisme moest halen. Dat leidde in 1990 tot de oprichting van NoPapers, met als eerste activiteit de uitgave van het NoPapers Keuze-Magazine.

Sinds halverwege de jaren tachtig bulletinboards en netwerken ingeburgerd begonnen te raken, zagen tal van elektronische tijdschriften het licht of kunnen abonnees kiezen tussen een elektronische en papieren versie. De elektronische variant is vaak nog een lap tekst die je in zijn geheel moet downloaden of per elektronische post bezorgd krijgt. NoPapers koos een andere benadering. Het Keuze-Magazine is een combinatie van databank en interactief tijdschrift op cultureel-maatschappelijk gebied, te raadplegen met computer en modem. Technisch gesproken heeft het de traditionele ordening van een bulletinboard: berichten die je los van elkaar kunt lezen, en files die je kunt downloaden. Het tijdschriftachtige zit hem in de inhoud en de organisatie, bestaande uit een hoofdredactie en deelredacties per onderwerp. Het Magazine is gratis -- op de telefoonkosten na -- te raadplegen op tientallen bulletinboards waarmee NoPapers afspraken heeft gemaakt, en op het centrale NoPapers Infosysteem in Utrecht. Op dit moment is het in driekwart van Nederland tegen lokaal PTT-tarief in te zien en telt het maandelijks ruwweg vijftienduizend lezers. Het is goed voor ongeveer één megabyte aan nieuwe informatie per week, ongeveer 250 A4'tjes. Eenzelfde hoeveelheid wordt er wekelijks uit verwijderd. Een lekker dik tijdschrift dus -- en nog volop in de groei.


Naar het begin van dit hoofdstuk

Inlog

The eating of the pudding: een kijkje, half september 1994, in het NoPapers Infosysteem. Het volgende keuzemenu verschijnt op het computerscherm van de thuislezer:

1--LITERATUUR                     A--AKTIEBANK
2--FILM                           E--ENFB
3--MUZIEK (pop + andere genres)   W--DE GROENE WEGWIJZER
4--KLASSIEKE MUZIEK               M--MILIEUFEDERATIES
5--ANDERZIJDS                     O--ONDER-DE-TWINTIG
6--GEVARIEERDe onderwerpen        N--NOPAPERS BERICHTENGEBIEDEN
7--EKO
8--OPEN PODIUM

Onder Literatuur vind je onder andere het werk van verschillende auteurs. Voor sommige is de (onbetaalde) publikatie in het Keuze-Magazine, na goedkeuring door de literaire redactie van NoPapers, een debuut en een aantal keren was het een springplank naar andere uitgevers. Ook bekendere auteurs stellen hun werk digitaal ter beschikking. Je treft zelfs publikaties aan die op papier niet meer te krijgen zijn, zoals het gedicht "Het Zwart Konijn" van Dirkje Kuik, een elektronische versie van een uitverkochte, bibliofiele uitgave. De onderdelen Literatuur, Film en Muziek bevatten in verhouding veel recensies en besprekingen van optredens. "Dat gaat veranderen", voorspelt Marja. "NoPapers streeft ernaar medewerkers in de toekomst te betalen." Ze verwacht dan ook een toename van meer tijd vergende achtergrondartikelen.

Verder met het keuzemenu: Anderzijds staat voor 'andere manieren van omgaan met jezelf en je omgeving'. Eko (onder redactie van Boyd Noorda van de Aktiebank) spreekt voor zich, net als Open Podium -- dat trouwens loopt als een trein. Onder Gevarieerde Onderwerpen vind je bestanden waarvoor nu nog geen zelfstandige afdeling is.

Het systeem toont je desgewenst na het inloggen een lijst met de nieuwe bestanden sinds je laatste bezoek. Marja staat huiverig tegenover het publiceren van voorbeelden: "Het is een snel groeiend systeem en voorbeelden geven maar een momentopname. Het is ook heel goed mogelijk dat dingen die nu ontbreken er over een tijdje wel in staan." Met deze nadrukkelijke relativering volgt hier niettemin, om de lezer niet geheel in het abstracte te laten, een kleine steekproef uit het nieuwe aanbod van half september 1994:

MANIFEST.EYP Manifesto van de EUROPEAN YOUTH PRESS CONFERENCE.
JOEG-U9.TXT Zolang het nodig blijft :( JOEGOSLAVIE UPDATE.
FORUM13.TXT Kritische kanttekening bij de VN-conferentie
over Bevolking en Ontwikkeling.
LIT0018.TXT IN HET HOLST VAN DE NACHT is het thema van de kinderboekenweek.
Over de boeken, de activiteiten en alles er omheen ...
BOEK0293.TXT VROUWEN EN SEKS. De laatste taboes geslecht of nieuwe
gecreëerd?
EKO-0050.TXT ENERGIEBESPARING THUIS. Tips van Milieudefensie.
FILM0494.TXT FORREST GUMP: Niet gehandicapt maar bijzonder.
MUZE0938.TXT 2 Brothers on the 4th Floor: DREAMS.

Naar het begin van dit hoofdstuk

Berichtengebieden

Als eerste kennismaking met een systeem bekijk ik meestal de berichtengebieden. De keuze NoPapers Berichtengebieden leidt naar verschillende afdelingen. In Nieuwsberichten plaatst de NoPapersredactie kort nieuws, aankondigingen en tips voor musea, films, theater, concerten enzovoort. Ook sommige maatschappelijke onderwerpen komen er aan bod. Met dezelfde relativering als hierboven in gedachten nogmaals een kleine bloemlezing. Veel aankondigingen: de filmpremières van deze week met verwijzingen naar de besprekingen die als bestanden zijn te downloaden, het programma van het Nederlands Film Festival eind september in Utrecht, het project 'Open Gedicht' (elke week een gedicht op A3-formaat in de brievenbus), workshops waarin "zal worden gewerkt met affirmaties, meditaties, oefeningen in bewustwording", de jaarlijkse KinderCultuurDag in cultureel centrum De Vest in Alkmaar, Kritische Kunst in De Melkweg, themadagen in het kader van Photo International Rotterdam, een symposium over Milieubewust Bouwen door Studium Generale in Groningen, het programma van het Nederlands Danstheater, diverse activiteiten rond het thema Digitale Snelweg, GREATEST HITS jazzfestival in het Amsterdamse BIMhuis, internationale conferentie luchthavenregio's in Engeland, de grondaankoop door Milieudefensie bij Schiphol en een activiteitenkalender samengesteld door Mayday Informatiecentrum Voormalig Joegoslavië. Een deel van de Nieuwsberichten vormt een van NoPapers' inkomstenbronnen. Organisaties kunnen tegen betaling van een gering bedrag hun aankondigingen laten opnemen en zo een groot publiek bereiken.

In een ander berichtengebied kun je zelf schrijven. Het is bedoeld voor vragen, reacties, meningen en bijdragen. (Spelregels: "Geen racisme, seksisme of welke andere vorm van discriminatie dan ook. Geen kletspraatjes, zomaar groeten doen, advertenties.") Dezelfde berichten en reacties verschijnen in elk BBS dat het NoPapers Keuze-Magazine levert. Dit berichtengebied is volledig openbaar. Iedereen kan dan ook op je bericht reageren. Zo ontstaan soms hele discussies over de meest uiteenlopende onderwerpen. In dit geval onder andere over de voors en tegens van het Fidonet en Internet. En zoals vaak in dit soort openbare gebieden slaat ook een enkele beroeps-ingezonden-brieven-schrijver er zijn slag.

Genoemde berichtengebieden blijken niet de enige in het Keuze-Magazine. Achter bijvoorbeeld de keuze Muziek stuit je tussen de bestanden met recensies en een landelijke concertagenda opeens op een onderonsje van muziekliefhebbers uit het hele land.

De berichtengebieden vormen samen met bovengenoemde onderwerpgebieden het landelijk verspreide NoPapers Keuze-Magazine. Een complete lijst met deelnemende bulletinboards staat ter beschikking op het NoPapers Infosysteem. Marja is er trots op met het Magazine de netgrenzen te overschrijden; er zijn in Nederland tientallen kleine en grote netwerken van bulletinboards. "Allerlei systemen bouwen hun eigen toertjes. Er zijn bijvoorbeeld wel zeventien pop-echo's in Nederland. Er zou veel meer samenwerking moeten zijn."


Naar het begin van dit hoofdstuk

Infosysteem

Naast het Keuze-Magazine ontplooit NoPapers meer activiteiten. Op het Infosysteem in Utrecht staat een archief on line van de oude informatie uit het Keuze-Magazine. Net als in het Magazine zelf kun je erin zoeken op bestandsnaam en woorden uit de omschrijving. "Nu het zo groot wordt, zijn we volop bezig met de logistiek", zegt Marja, "met het automatisch plaatsen en weer terugvinden." Ze gebruikt er zoveel mogelijk shareware voor -- het moet wel betaalbaar blijven. "Belangrijk zijn een goede systematiek in de bestandsnamen en goede trefwoorden in de beschrijving. Ik snap die mensen niet die denken dat je bij digitale opslag niet hoeft te rubriceren."

De keuze Onder de Twintig leidt naar een kersvers pilotproject voor een landelijk op te zetten jongeren-communicatiesysteem. NoPapers stelt bovendien haar systeem ter beschikking aan derden, soms tegen betaling. Zo gebruikt Loesje het voor het openbaar maken van haar Groene Wegwijzer. Je kunt er op plaatsnaam, op onderwerp of op alfabet in zoeken naar vijfduizend adressen en telefoonnummers. Van de ultieme zweverigheid (reïncarnatietherapie) tot uiterst praktisch (ligfietsenbouw), FNV-afdelingen, advocatencollectieven, wereld- en wetenschapswinkels, milieu- en jongerenorganisaties, bodyshops, Gered Gereedschap, niet te beschrijven en erg nuttig.

Een andere informatieleverancier is de Aktiebank, het progressieve videotexsysteem waarmee NoPapers al vanaf het begin nauw samenwerkt. Buiten de eigen Aktiebankcomputer stelt beheerder Boyd Noorda de informatie via uiteenlopende kanalen beschikbaar. De Aktiebankafdeling op het NoPaperssysteem levert onder andere communicatieprogrammatuur voor videotex en enkele teksten rond ex-Joegoslavië en dient verder als brievenbus voor het aanleveren van kopij voor de Aktiebank. Omgekeerd vind je informatie van NoPapers op het eigen systeem van de Aktiebank.

Een groeiend aantal organisaties, waaronder de ENFB en de Milieufederaties, gebruiken het NoPapers Infosysteem voor hun interne communicatie. "We hebben hier een systeem staan dat we vierentwintig uur per dag in de gaten houden", legt Marja uit. "Het is voor derden vaak praktischer dat te gebruiken dan zelf iets op te zetten."

Organisaties kunnen bovendien bij NoPapers terecht voor adviezen: over het leveren van publieksdiensten (zoals een databank of een berichtengebied), wat er nodig is voor interne communicatie of een on line archief. En over digitaal uitgeven natuurlijk. "Het is een goedkope manier om je oplage te vergroten", prijst Marja aan. Ze geeft een klein voorbeeld: "De Lakotastichting, die opkomt voor de belangen van Noordamerikaanse Indianen, geeft een kwartaalnieuwsbrief uit met een papieren oplage van driehonderd. Daarnaast worden er nog zevenhonderd exemplaren van gedownload."

Inkomsten verwacht NoPapers ook te verwerven uit de uitgave binnenkort van twee digitale boeken, met illustraties en al, op cd-rom. "Misschien moeten we ook toe naar een betaald gebied op het Infosysteem", zegt Marja. "Je zou bijvoorbeeld een bepaald bedrag kunnen gireren, waarna je informatie kunt downloaden tot het op is." De gratis toegankelijkheid van het Keuze-Magazine blijft wel voorop staan.


Naar het begin van dit hoofdstuk

Organisatie

Ooit moeten de vaste medewerkers van NoPapers er hun brood mee kunnen verdienen. Niet om er rijk van te worden -- een tweede huis in Spanje staat niet op hun verlanglijstje -- maar het zou voor sommigen wel prettig zijn om uit de bijstand te komen. Het streven is [[florin]] 1600,- netto per maand; voor iedere fulltime-medewerker even veel. Daarna hoopt Marja ook degenen die bijdragen leveren te kunnen betalen.

Naast de ongeveer acht fulltimers werken er aan NoPapers ruim honderd andere vrijwilligers regelmatig mee, met een inbreng die varieert van wekelijks meedoen tot één bijdrage per maand. Hoewel drie mannen het systeem technisch onderhouden, bestaat de meerderheid van de medewerkers uit vrouwen, vrij uitzonderlijk voor een computerproject. Marja verklaart dit uit de vrouwvriendelijke manier van werken bij NoPapers ("er is aandacht voor de mens zelf"), het gegeven dat vrouwen gemiddeld meer tijd hebben voor vrijwilligerswerk en de mogelijkheid tot telewerken. Toch komen er de laatste tijd meer mannen bij en hoe je dat ook moet verklaren: de trend gaat naar fifty-fifty. Voor velen is NoPapers een arbeidservaringsplaatsproject, zoals het zich nu ook officieel mag noemen, sinds enige mensen er met behoud van uitkering werken via de stichting Maatwerk in Utrecht. Al heel wat mensen zijn de afgelopen paar jaar aan een betaalde baan gekomen door de ervaring opgedaan bij NoPapers. Ieder jaar komen er zo'n twintig mensen zonder schrijfervaring binnen, die bij NoPapers de kneepjes van het publicistenvak leren. De manier waarop varieert per deelredactie. De een organiseert een wekelijkse bijeenkomst met een professionele journalist, de ander helpt mensen op weg door met elkaar de artikelen te bespreken.

Al met al is NoPapers een forse organisatie, met veel activiteiten en met medewerkers over het hele land. En -- het ligt voor de hand -- een telewerkersorganisatie bij uitstek; zo virtueel dat zelfs een eigen kantoor ontbreekt. "Dat kantoor komt er binnenkort overigens wel", zegt Marja. "Telewerken in deze mate heeft namelijk ook zijn nadelen. Je ziet je collega's alleen op afspraak en nooit meer dan een paar tegelijk. Er is behoefte aan een inlooppunt waar een aantal redactiemedewerkers permanent aanwezig is. Daar kunnen dan ook spullen staan voor algemeen gebruik door NoPapers, zoals een scanner om de nog in meerderheid op papier toegestuurde berichten in te lezen." Verder start er in Groningen binnenkort een eigen afdeling, de eerste van een serie provinciale redacties waarin de medewerkers elkaar in de toekomst zullen ontmoeten.