Freeport: 'goede buur' in West-Papua
door: Mariel Otten
  
Freeport is weer in het nieuws. Freeport is de Amerikaanse
onderneming die in de zestiger jaren tekende voor de eerste
buitenlandse investering die werd goedgekeurd door het
Suharto-regiem, kort daarvoor aan de macht gekomen via een
bloedige machtsgreep. De handtekeningen werden op 7 april 1967
onder het kontrakt gezet, twee dagen voordat de zogenaamde 'Act
of No Choice' geschiedenis werd. Het bedrijf staat thans op het
punt de exploitatie van goud en koper aanzienlijk uit te breiden
in het verder ekonomisch weinig ontwikkelde West-Papua.
  De ertsvoorraden in dit deel van West-Papua werden al in 1936
door een jonge Nederlandse geoloog ontdekt, maar het zou tot 1967
duren voordat Freeport de Ertsberg, gelegen op 100 kilometer ten
noorden van het stadje Timika aan de zuidkust van Papua, ging
exploiteren. Er bevinden zich grote voorraden goud, zilver en
koper. Onlangs werden in de Grasberg (3 kilometer van de
Ertsberg) opnieuw enorme voorraden aangetroffen. Deze plek wordt
waarschijnlijk de grootste open mijn ter wereld, met een
verwachte produktie van 57.000 ton kopererts per dag. Onlangs
werd bekend dat Freeport naast de export van koperkoncentraat ook
ongekende hoeveelheden goud en zilver verscheept naar Japan, de
Filippijnen, Zuid-Korea, Bulgarije en de Verenigde Staten.
Ongekend betekende in dit geval ook dat het Indonesische
ministerie van handel er niet van op de hoogte was gesteld.
  
Mini Amerika
Freeport kreeg indertijd een koncessie voor 10.000 ha. In 1972
werd de eerste lading kopererts verscheept. Van dit gebied is nog
maar 70% verkend en de onderzoeken gaan verder. Op dit moment
produceert de mijn naar schatting 36.000 ton kopererts per dag,
waarvan 40% koperkoncentraat die naar Japan wordt geexporteerd.
Freeport bouwde tegenover de Ertsberg de koperstad Tembagapura.
Het stadje telt momenteel 8.000 inwoners, waarvan 7.400
werknemers van Freeport zijn. Van die werknemers is 75%
Indonesisch, maar slechts 13% Papua. Het laagstbetaalde dagloon
is Rp 5.000 (tegen Rp 2.000 in Jakarta), maar de levenskosten in
de stad zijn dan ook veel hoger. De rest van de stadsbevolking
wordt gevormd door Amungwe-stamleden, die hun woonplaatsen in de
Waa vallei hebben moeten inruilen voor armzalige hutten aan de
rand van de mijnstad. Kortgeleden werden zeventien bewoners
gedood door een moddervloed die door de buitenwijken raasde. Van
traditionele grondrechten had Freeport nog nooit gehoord. Er is
nooit enige kompensatie geboden. Onlangs werd nog zonder
waarschuwing vooraf de groententuin van een Amunge-familie
platgewalst ten behoeve van fabrieksuitbreiding. De traditionele
wisselbouw van de Amungwe in de Waavallei was al niet meer
mogelijk vanaf 1972 toen de exploitatie van de mijnen een aanvang
nam. Niet alleen de Amungwe zijn slachtoffer van de ontwikkeling
geworden. Ook andere stammen, zoals de Arwandop en de Tsinga,
bewoonden vroeger de vallei van Tembagapura, waar nu de koperstad
is gebouwd. Het waren welvarende tabaksproducenten. Tabak
vervulde bovendien een sleutelrol in het sociale verkeer en de
onderlinge verhoudingen. Tembagapura is overigens een vreemde
verschijning in het oerwoud: een soort 'mini Amerika', kompleet
met tennisbanen, luxe restaurants en bars.
Behalve Tembagapura legde Freeport ook een weg aan van de stad
naar de mijn (104 kilometer), een haven bij Amamapare, een stad
en vliegveld bij Timika, een pijpleiding naar de haven (115 km)
en de langste kabelbaan ter wereld.
  
Uitbreiding
De koncessie van 1967 werd in 1989 omgezet in een
exploitatievergunning, die in 1992 zou aflopen, maar in juni werd
de koncessie met 20 jaar verlengd en het areaal uitgebreid tot
2,5 miljoen hektare. Het koncessiegebied strekt zich dan uit tot
de grens met PNG. Het bedrijf wordt wel verplicht nog meer
belasting af te dragen aan de Indonesische staat. Indonesia
ontvangt dan jaarlijks ongeveer US $15 miljoen. Tussen 1974 en
1990 zou Freeport de belastingkas al met US $230 miljoen gespekt
hebben.
Tussen nu en 2010 moet het bedrijf haar aandelen bovendien
terugbrengen tot 40%, tenzij het aandelen op de beurs in Jakarta
aanbiedt. In het laatste geval mag Freeport een aandeel van 55%
houden. Op dit moment bezit de Indonesische overheid 10% van
Freeport's aandelen. Binnenkort zal nog eens 10% verkocht worden
aan Aburizal Bakrie, die er US $213 miljoen voor neer zal tellen.
Een andere voorwaarde van het nieuwe kontrakt is dat Freeport
verplicht wordt een kopersmelterij in Oost-Java te bouwen. Het
bedrijf is echter van mening dat er al voldoende kopersmelterijen
op de wereld zijn en bovendien wenst Japan alleen het
koperkoncentraat af te nemen, niet het gesmolten koper.
Volgend jaar breidt Freeport zijn aktiviteiten dus drastisch uit;
het betreft een investering van US $500 miljoen. Hiermee zal de
totale investering van Freeport in West-Papua groeien tot over US
$1,2  biljoen. Naast de uitbreiding van de koperertsproduktie zal
ook de exploitatie van goud groeien tot 65% van Indonesia's
totale produktie.
De Australische onderneming Petrosea maakt het vliegveld van
Timika geschikt voor het binnenvliegen van Boeings.

Slecht imago
Gedurende lange tijd was het gebied van Freeport ontoegankelijk
voor buitenstaanders. Begin 1978 werd het de Amungwe, de
oorspronkelijke bewoners, verboden nog langer de vestiging in
Tembagapura, het vliegveld in Timika en andere gebieden van
Freeport te betreden. Militairen grendelden de zone af, onder
meer uit angst voor aanslagen van de OPM (Organisasi Papua
Merdeka). Ook vandaag nog worden bezoeken aan het koncessiegebied
'ontmoedigd'. Het vliegveld van Timika wordt bewaakt niet door
het Indonesische leger maar door bewapend veiligheidspersoneel
van Freeport zelf.
Freeport probeert ook iets te doen aan het slechte imago van het
bedrijf. Het bedrijf houdt vast aan de stelling dat van de
mijnbouwaktiviteiten een positieve uitstraling op de rest van
West-Papua uitgaat. Niet dat dit na 24 jaar aantoonbaar is.
Afgelopen jaar probeerde het bedrijf zich bovendien te verweren
tegen de beschuldiging dat de mijn enorme schade aan het milieu
toebrengt. Het zou daarbij vooral gaan om de vervuiling van de
rivier Ajikwa.
Er is een Stichting Freeport opgericht die US $5 miljoen kan gaan
besteden aan huisvesting en gezondheidszorg. Men zou zelfs van
plan zijn Papua's scholing en startkapitaal te geven om hen aan
werk en een inkomen te helpen. 'We willen een goede buur zijn',
aldus Freeport's vice-voorzitter Louis Clinton.
    
Goede buur
In de Indonesische grondwet is vastgelegd dat de grond en het
water en de natuurlijke hulpbronnen via het beheer van de
overheid bedoeld zijn om het welzijn van het volk te verbeteren.
Dit uitgangspunt is zelfs verwerkt in de overeenkomst met
Freeport van 1967. Hierbij wordt gesteld dat indien kommercieele
exploitatie mogelijk is er rekening gehouden moet worden met de
belangen van de plaatselijke bevolking. Het kontrakt verplicht
Freeport de bewoners te laten participeren in de ontwikkeling.
Freeport heeft inderdaad een programma opgesteld, waarin werd
voorzien in bijvoorbeeld de bouw van huizen. Maar er werd geen
enkele rekening gehouden met de leefstijl van de bevolking. Het
programma maakte eerder onderdeel uit van een
'veiligheidsstrategie'. Hiertegen tekenden de stamhoofden al in
een vroeg stadium protest aan. Zij wensten kompensatie in de vorm
van scholen met onderwijzend personeel, poliklinieken met
verplegend personeel, markten en winkels en dergelijke. Ondanks
dat met Freeport in 1974 een akkoord werd gesloten, moesten deze
'verzoeken' in 1988 herhaald worden. Er was toen nog niet veel
uitgevoerd.
Stichting Freeport biedt echter liefdadigheid waar die niet nodig
zou zijn geweest als er indertijd redelijke overeenkomsten waren
afgesloten. Ook nu lijkt de 'liefdadigheid' eerder afgestemd op
het garanderen van Freeport's eigen belangen in de streek. Hoezo
goede buur?
Freeport biedt een extreem voorbeeld van de 'ontwikkeling' van
oostelijk Indonesia, zoals die Suharto en de zijnen voor ogen
staat: kapitaalsintensief en op de export gericht. De (hoge)
winsten komen alleen ten goede aan de (Indonesische) bureaukratie
en de (buitenlandse) investeerders. De eigen bevolking deelt niet
mee in de opbrengst, maar maakt de hoge winsten wel mogelijk door
de extreem lage lonen. Hun natuurlijke omgeving, kultuur en
leefstijl zijn vernietigd en hebben plaatsgemaakt voor een modern
bestaan, waar zij part noch deel aan hebben. Het zijn
vreemdelingen in eigen land geworden.
    
Bronnen: Indonesia News Service, No. 289-290, april 1991; Far
Eastern Economic Review, 04.07.91; Down To Earth, No. 14,
augustus 1991; NRCHandelsblad, 18.09.91; Jakarta Post, 30.09.91.