RECENSIE LBH-rapport: Mensenrechten in Indonesia anno 1990
door: A.C.
 
Onlangs is verschenen: de 'Laporan keadaan hak asasi manusia
di Indonesia 1990' (Verslag over de fundamentele
mensenrechtensituatie in Indonesia), uitgegeven door de Yayasan
Lembaga Bantuan Hukum Indonesia in Jakarta, het LBH. In dit
verslag van 238 pagina's, hierna aangeduid als 'Laporan', worden
de toestanden en gebeurtenissen met betrekking tot de
mensenrechten in Indonesia gedurende 1990 uitvoerig belicht.
 
Schendingen van de mensenrechten in Indonesia vormen reeds jaren
een probleem. De konferentie over de mensenrechten in
Indonesia, gezamelijk georganiseerd in november vorig jaar in
Utrecht door het Komitee Indonesia, INDOC en SIM, heeft dit
probleem benadrukt in zijn verschillende aspekten. Scherpe
kritiek is ook geleverd door politiek Nederland op de notitie van
de minister van buitenlandse zaken, Van den Broek, die een te
rooskleurig beeld schetst van de mensenrechtensituatie in
Indonesia. Het is daarom van groot belang dat nu uit Indonesia
zelf een verslag is verschenen gebaseerd op feiten die dit
probleem in al haar schrilheid openlegt.
Wat zeker onze waardering verdient, is het feit dat dit keer
de 'Laporan' het resultaat is van een vruchtbare samenwerking van
het LBH met andere NGOs, zoals INSAN (Informasi dan Studi Hak-hak
Asasi Manusia, Informatie en Studie Fundamentele Mensenrechten),
JARIM (Jaringan Informasi Masyarakat, Netwerk Sociale
Informatie), LSKB (Lembaga Studi Kesehatan Bandung, Instituut
voor GezondheidsstudieBandung), YLKI (Yayasan Lembaga Konsumen
Indonesia, Stichting Konsumentenbelangen Indonesia) en WAHLI
(Wahana Linkungan Hidup Indonesia, Indonesische
Milieu-organisatie). Hierdoor geeft de 'Laporan' een meer
alomvattend beeld van de mensenrechtensituatie in Indonesia.
 
Holle frasen
Indonesia is een ontwikkelingsland en sinds het eind van de
zestiger jaren legt de regering haar prioriteiten op de
ekonomische opbouw gekoppeld aan een hard beleid voor
instandhouding van wat zij 'politieke stabiliteit en nationale
veiligheid' noemt. Het eerste hoofdstuk van de 'Laporan' besteedt
aandacht aan de funeste gevolgen hiervan voor de bevolking. Nog
altijd is de anti-subversiewet van 1963 een middel om akties
tegen onrecht als ondermijnend te betitelen en gewelddadig te
onderdrukken. Het recht op vrijheid van meningsuiting, vereniging
en vergadering wordt door deze wet tot holle frasen gemaakt. Dit
blijkt onder meer uit de zware straffen opgelegd aan studenten
uit Yogya en Bandung.
Het beleid van de 'floating masses' op het platteland ontneemt
de boerenbevolking het recht op aktieve deelname aan de politiek,
wat zeker een grote belemmering is voor een werkelijk
demokratische samenleving. De dubbelfunktie van de Indonesische
strijdkrachten bevestigt slechts hun strategische positie als
'politieke stabilisator'.
Het is daarom niet verwonderlijk dat in deze politieke
struktuur 'keterbukaan' (openheid), zoals in de 'Laporan' wordt
gekonstateerd, niets anders kan betekenen dan een versterking van
de politieke legitimiteit van de bestaande orde (pagina 51). Wat
deze 'keterbukaan' voor de overheid inhoudt, hebben wij
recentelijk kunnen zien aan haar negatieve reaktie op de
oprichting van het 'Demokratisch Forum' en de 'Liga voor Herstel
van de Demokratie' in Jakarta. In een interview met het weekblad
Time (08.04.91) verweet generaal Suharto de voormalige
Amerikaanse ambassadeur van Indonesia, Paul Wolfowitz, dat zijn
uitspraak voor meer openheid in Indonesia heeft geleid tot een
'politieke kwestie die is geintensiveerd en verergerd'.
De 'Laporan' gaat ook uitgebreid in op de ekonomische, sociale
en kulturele gevolgen van de ontwikkeling op de verschillende
bevolkingsgroepen. Zij konstateert terecht dat aan de ene
kant Indonesia jaarlijks een substantiele groei kent en het bruto
nationaal produkt (BNP) vermeerdert, aan de andere kant echter de
kloof tussen rijk en arm steeds wijder wordt. De snelle groei van
de konglomeraten en het bankwezen hebben geleid tot een enorme
kapitaalskoncentratie, maar ook tot verpaupering van de
bevolking.
De grond in het bijzonder, opgekocht voor de agro-industrie en
als onroerend goed, heeft de verdrijving van grote delen van
de boerenbevolking van hun land tot gevolg gehad. Deze
rurale 'overbevolking' kan niet opgevangen worden in de industrie
en komt in de informele sektor in de grote steden terecht. Maar
ook hier worden zij door verschillende gemeentelijke
verordeningen en besluiten van hun ekonomische bestaansrechten
beroofd, zoals het geval is met bijvoorbeeld de becakrijders en
de 'pedagang asongan' (de straatventers).
Hoofdstuk twee van de 'Laporan' beschrijft het armzalige lot van
deze verschillende bevolkingsgroepen. In hoofdstuk drie wijst de
'Laporan' op de kloof tussen de wetgeving ter bescherming van een
leefbaar milieu en de praktijk, waarin voor veel bedrijven
overtreding van de bepalingen meer regel is dan uitzondering.
Hetzelfde geldt voor de gezondheidszorg en de
konsumentenbelangen.
 
Levende getuigen
De 'Laporan' konstateert dat de opbouw van het land nooit de
belangen van de armen en de zwakken heeft gediend. 'Zij zijn er
de levende getuigen van van hoe op zeker moment in deze Republiek
de wetgeving aan de ene kant door de bedrijven gebruikt werd om
het gezag van de regering te legitimeren en aan de andere kant
als instrument om de kwetsbare lagen van de bevolking te
verjagen. Zij zijn de historische getuigen die straks aan de
komende generatie zullen bevestigen dat de fundamentele rechten
van de mens nooit en te nimmer een punt van overweging zijn
geweest bij het formuleren van de bepalingen en het beleid van de
opbouw' (pagina 143).
Uit de 'Laporan' blijkt dat er bewegingen en krachten zijn
opgekomen die tegen de schendingen van de mensenrechten vechten
en die streven naar een alternatief beleid voor de opbouw van
Indonesia. Zij streven naar een werkelijke openheid en
demokratisering en eisen het herstel van alle burgerrechten voor
politieke gevangenen. Hoewel wij ons ervan bewust zijn dat deze
krachten nog zwak zijn en kampen met grote moeilijkheden, zijn
zij de krachten voor de toekomst. Nederland, die de naam heeft
mensenrechten hoog in het vaandel te dragen, zou deze krachten
met alle mogelijke middelen moeten steunen. Dit zou zeker
overeenstemmen met de algemene trend van ontwikkeling in de
wereld: een nee tegen diktatuur en onderdrukking.
 
Waardevolle dokumentatie
De politieke essentie van de kwestie Oost-Timor en de politieke
en sociaal-ekonomische achtergronden van het verzet van de
bevolking in West-Papua en Aceh worden in de 'Laporan' niet
uiteengezet. Ook over de politieke en burgerrechten, waarvan de
politieke ballingen na vijfentwintig jaar nog steeds beroofd
zijn, wordt geen duidelijk standpunt ingenomen.
Met begrip voor de beperkingen die de samenstellers van deze
'Laporan' hebben moeten ondervinden als gevolg van de politieke
verhoudingen en eventuele eigen individuele inschatting, zijn wij
van mening dat de 'Laporan' een waardevolle dokumentatie is voor
allen die zich inzetten voor het verwezenlijken van een humane,
demokratische samenleving in Indonesia.