Arbeidsonrust, Ontvoering vakbondsleider en stakingsgolf
door: Mariel Otten
 
Algemeen sekretaris van de onafhankelijke vrije vakbond
Setiakawan, Saut Aritonang, werd op zondagmiddag 2 juni j.l. in
Jakarta door vijf onbekende mannen in burger ontvoerd. Hij was
onderweg om Poncke Princen in het ziekenhuis te bezoeken toen
zijn taxi vlak bij het ziekenhuis klem werd gereden. Onder
bedreiging met een pistool werd hij gedwongen in een andere auto
te stappen. Ze brachten hem naar een huis waar hij in een kleine
stinkende ruimte werd opgesloten.
 
Demonstratie bij ILO
De ontvoering ging vooraf aan een demonstratie die de vakbond
voor maandag 3 juni had voorbereid. Ongeveer driehonderd
werknemers wilden een betoging houden voor het gebouw van de ILO
in Jakarta. Setiakawan wilde ertegen protesteren dat Indonesia
dit jaar bij het ILO-kongres in Geneve als voorzitter zou
optreden, terwijl in eigen land nog steeds de meest elementaire
grondrechten van werknemers worden geschonden. Het is werknemers
niet toegestaan zich in onafhankelijke vakbonden te organiseren
en de vorig jaar november tegen de wens van de regering
opgerichte vrije vakbond Setiakawan is niet officieel erkend.
Omdat de toegang tot het kantoor werd afgegrendeld door
bewapend veiligheidspersoneel konden de demonstranten geen
petitie overhandigen.
Aritonang werd drie dagen vastgehouden. Hij werd vele
keren ondervraagd over zijn vakbondsaktiviteiten, over de
geplande demonstratie en over de kontakten van Setiakawan met
de dissidentengroep Petisi 50. Zijn ontvoerders wilden ook weten
of de vrije vakbond van plan was door te gaan als de regering de
toestemming zou weigeren. Voordat Aritonang werd vrijgelaten,
moest hij een verklaring ondertekenen waarin stond dat hij zou
afzien van verdere aktiviteiten voor Setiakawan en geen melding
zou maken van dit incident.
De koordinerend minister voor politiek en veiligheid Sudomo zei
later tegen journalisten niets te weten van de aanhouding van
Aritonang. Ook woordvoerders van leger en politie en leden van
het openbaar ministerie ontkenden desgevraagd iedere
betrokkenheid bij de ontvoering. Zij zeiden evenmin iets te weten
van enig arrestatiebevel tegen de vakbondsleider. De regering is
echter niet bereid een onderzoek in te stellen. Aritonang zelf
kan zijn ontvoerders niet aanwijzen, omdat hij bijna voortdurend
geblinddoekt was.
Naar aanleiding van Aritonang's arrestatie heeft Setiakawan de
regering opgeroepen een eind te maken aan de onderdrukking
van vakbondsaktiviteiten. Naar verluidt zijn vijf deelnemers aan
de betoging op 3 juni voor het ILO-kantoor gearresteerd toen zij
op hun werk terugkeerden. Een van hen was een werkneemster van
een sponsfabriek in Cengkareng, West-Java. Ze werden tot
middernacht vastgehouden op het hoofdkwartier van KORAMIL
(plaatselijk militairkommando). Zij zeiden dat ze door de politie
waren geslagen. Een van de arrestanten, Yoppy Matulessi,
verklaarde tegenover een korrespondent van Reuter: 'We hebben bij
de ILO geklaagd. Het is verschrikkelijk dat we door militaire
officieren zijn opgepakt en geslagen werden voordat ze ons om
middernacht vrijlieten' (10.06.91).
 
Arbeidsonrust
In de zomer was het een komen en gaan van demonstranten bij
het ministerie van arbeid. Bij 1 gelegenheid waren
driehonderd voornamelijk vrouwen van fabrieken in Cimanggis,
Citeureup, Cibinong en Bekasi betrokken. Zij eisten niet alleen
betere lonen, het stopzetten van gedwongen overwerk en de
berechting van bazen die hun werkneemsters mishandelen, maar
keerden zich ook tegen de 'tandeloze' SPSI (de enige officieel
toegestane vakbond in Indonesia). Een week later
keerden vertegenwoordigers van arbeiders van PT Ever Shinetex en
vier andere fabrieken zich tegen de bemoeienis van het leger in
arbeidskonflikten. Tijdens een perskonferentie eisten zij dat
stakers niet langer worden behandeld als kriminelen.
Stakingen, werkonderbrekingen en demonstraties zijn de
afgelopen maanden aan de orde van de dag in verschillende steden
op Java. Sinds het begin van dit jaar zijn er ongeveer twee
protestakties per week. De arbeiders, waaronder vooral vrouwen en
jonge meisjes, protesteren tegen de lage lonen en het verbod om
zich te organiseren. De akties richten zich ook tegen het
verplichte en onderbetaalde overwerk. Sudomo heeft aangekondigd
een onderzoek in te stellen, omdat de arbeidsonrust de politieke
stabiliteit zou ondermijnen en de ekonomische groei in gevaar zou
brengen (Jakarta Post, 01.07.91). De lage lonen en de
lage organisatiegraad bevorderen het investeringsklimaat in
Indonesia. De lage loonkosten zorgden er bijvoorbeeld voor dat
arbeidsintensieve ondernemingen uit Zuid-Korea, Taiwan en andere
landen werden overgeplaatst naar Indonesia. De lonen kunnen laag
gehouden worden omdat er een enorm potentieel is aan
werkzoekenden. Officieel is er inIndonesia een werkloosheid van
slechts 3%, maar andere gegevens van de overheid geven aan dat er
sprake is van 44% verborgen werkloosheid.
Formeel is vorig jaar het stakingsverbod opgeheven, maar in
de praktijk heeft dit weinig te betekenen. Minister van arbeid,
Cosmas Batubara: 'De grondwet voorziet in het stakingsrecht, maar
in Indonesia mag van dit recht geen gebruik worden gemaakt omdat
het schadelijk is voor alle partijen' (Far Eastern Economic
Review, 20.06.91).
 
Stakingsgolf
In mei gingen 3.000 werknemers van de kledingfabriek PT Ever
Shinetex in Bogor in staking voor betere lonen, vergoeding van
reiskosten en ziektekosten. Ze eisten ook de uitbetaling van loon
voor de zeven dagen overwerk gedurende de Lebaran-vakantie. De
arbeiders waren hiertoe gedwongen door het afsluiten van de
fabriekspoorten. Zij die zouden weigeren, werden met ontslag
bedreigd. Er werd twee dagen lang gestaakt. De voornamelijk
vrouwelijke arbeiders zongen liederen en riepen leuzen op het
fabrieksterrein. Enkele eisen werden ingewilligd, maar er werden
ook represailles genomen tegen enkele staaksters. Zes arbeiders
die een bezoek hadden gebracht aan het ministerie van arbeid in
Jakarta werden ontslagen en ondervraagd over hun houding
tegenover de Pancasila. (Staatsideologie) Later kondigde de
bedrijfsleiding aan dat driehonderd werknemers zouden worden
vervangen door 'meer geschoolde' arbeiders. Veertig van hen zijn
reeds ontslagen (Pelita, 26.06.91).
Ongeveer tegelijkertijd werden stakingen gehouden bij de
kledingfabriek Great Rivers Garment Industry nabij Bogor (2.000
deelnemers), de fabriek Trinunggal Komara in Cibinong (2600
deelnemers), een lampenfabriek in Surabaya (150 deelneemsters),
een MPG-fabriek in Bogor (500 deelnemers) en de schoenfabriek
Dahwa Prima Indonesia in Tangerang.
De grootste staking van de afgelopen jaren vond plaats op 1
augustus toen 12.000 arbeiders van veertien fabrieken van Gadjah
Tunggal Groep het werk onderbraken. De aktie werd in de derde
week van augustus herhaald. Bij deze tweedaagse aktie sneuvelden
onder meer ruiten en werden vrachtwagens beschadigd. De door de
bedrijfsleiding opgetrommelde 300 soldaten maakten een eind aan
de akties. Toen ze weer aan het werk gingen, werden groepen van
ongeveer 80 arbeiders'begeleid' door 20 soldaten, bewapend met
geweren of stokken, en kregen zij van een militaire officier te
horen waarom en hoe zij weer aan het werk moesten.
Hoewel de stakers ook hogere lonen eisten, betroffen hun
klachten vooral de vergoeding voor huisvesting, voedsel en
vervoer. Het was een goed gekoordineerde aktie van verschillende
fabrieken. Voorheen beperkten akties zich meestal tot 1 werkplek.
De betrokken fabrieken bevinden zich wel allemaal in 1
industrieel komplex in Tangerang, een stad op 30 kilometer ten
westen van Jakarta, voorheen omgeven door rijstvelden. Met de
hulp van Japans kapitaal is een van de veertien fabrieken de
grootste bandenproducent in Indonesia geworden. In
het industriekomplex van de Gadjah Tunggal Groep werken 14.000
arbeiders.
 
Verontrusting
Ofschoon de stakingsakties nooit lang duren en de produktie niet
hebben verstoord, bezorgt met name hun aantal de ondernemers
kopzorgen. Er bestaat een reele angst dat de stakingsakties
zullen leiden tot sociale onrust, ook omdat de arbeiders niet of
nauwelijks geprofiteerd hebben van de recente groei van de
exportproduktie. Het antwoord op de stakingsgolf ligt voor de
hand: het minimumloon verhogen en er voorzorgen dat dit ook
werkelijk uitbetaald wordt. Enkele statistici wijzen erop dat de
toch al lage lonen niet gekompenseerd worden voor de hoge
inflatie (8% per jaar). In veel gevallen wordt het door de
overheid 'gegarandeerde' minimunloon niet uitbetaald. Jeffrey
Ballinger, de vertegenwoordiger in Jakarta van het Asian American
Free Labour Institute, vertelde dat er de laatste jaren duizenden
schendingen van arbeidswetten zijn geregistreerd, maar dat er
nauwelijks vervolgingen tegen de wetsovertreders worden
ingesteld.
 
Bron: Tempo, 15.06.91; Asian Wall Street Journal, 31.08.91;
TapolBulletin, No. 106, augustus 1991; Far Eastern Economic
Review,12.09.91; Indonesiá‰á Bulletin, september 1991.