Mariël Otten, TNI

Nadat het jonge Canadese bedrijf Bre-X in Busang, Kalimantan, op
enorme goudreserves was gestuit, brak een ware goudkoorts uit.  Siti
Hardiyanti Rukmana en Sigit Harjojudanto, dochter en zoon van Suharto,
struikelden over elkaar in een poging een groot stuk taart te
bemachtigen.  Het was uiteindelijk Pak Suharto die via vertrouweling
Bob Hasan de taart zelf ging verdelen en daarbij een flinke hap in
gedachten had.  In de vorige IFM (19\6, maart 97) meenden we daarmee
de finale te hebben geschreven van de tragikomedie rondom de 'grootste
goudvondst van de eeuw'.  We hadden het mis.  Het was misschien het
slot van het sprookje, maar nog lang niet het einde van het schandaal.

Toen in maart bekend werd dat er in de grond van Busang nauwelijks tot
geen goud te vinden was, kon men niet anders dan concluderen dat er op
grote schaal gefraudeerd was.  Daarna luidde de hamvraag wie
verantwoordelijk is voor de grootste zwendel in de historie van de
mijnindustrie.  Begin oktober werden de resultaten bekend gemaakt van
het onderzoek dat Forensic Investigative Associates (FIA) in opdracht
van Bre-X verrichtte naar de toedracht van de Busang-fraude.  In het
rapport wordt de Filippijnse geoloog Michael de Guzman aangewezen als
hoofdschuldige, terwijl de gehele top van Bre-X van alle blaam wordt
gezuiverd.  Dit met uitzondering van John Felderhof, vice-president en
directeur te velde, die zich heeft teruggetrokken in zijn
huisje-aan-zee op de Kaaimaneilanden.  Vragen over diens betrokkenheid
bij de affaire worden vooralsnog open gelaten, terwijl de hoogste
baas, David Walsh, geheel wordt vrijgepleit.

Het Bre-X sprookje

Achteraf gezien is het een wonder dat niemand in al die jaren de
Bre-X-ballon doorgeprikt heeft.  Een korte terugblik maakt duidelijk
hoe de opeenvolging van feiten en gebeurtenissen daartoe alle
aanleiding gaf.
De oprichting in 1989 door David Walsh van Bre-X (Bre voor zoon Brett,
X voor exploration) beantwoordt in eerste instantie niet aan de hoge
verwachtingen.  Eind 92 balanceert de familie Walsh op t randje van
bankroet met een uitstaand tegoed van US $ 60.000 op verschillende
credit cards.  In maart '93 reist Walsh vervolgens af naar Indonesië
waar hij de concessies voor de Busang-mijnen in Kalimantan overneemt
van een Australisch bedrijf dat er geen goud van betekenis had kunnen
vinden.  Een jaar later bereiken de eerste berichten de buitenwereld
dat er wel degelijk goud zit in de Busang-grond.  De schattingen over
de hoeveelheid lopen gestadig op - van 30 miljoen ounce in oktober 95
tot 71 miljoen in februari 97, evenals de koers van Bre-X-aandelen op
de beurs - van een paar dollarcent naar CAN $ 280.  Zo kon het
gebeuren dat de familie Walsh twee jaar na hun bijna-bankroet kon
beschikken over een woning op de Bahama's en $ 300 miljoen aan
bedrijfskapitaal.  De Bre-X-aandelen worden niet alleen opgekocht door
semi-professionele investeerders, maar ook door duizenden kleinsteedse
Canadese (en Amerikaanse) burgers die denken de slag van hun leven te
slaan.  Zij beleggen hun laatste spaarcenten in Busang.  Bre-X is
echter een bedrijf dat nog nooit winst heeft gemaakt anders dan met de
verkoop van aandelen; het enige wat het bedrijf werkelijk bezit, is de
claim op Busang.  Het vertrouwen in Bre-X wordt niet in de laatste
plaats versterkt doordat internationaal gerenommeerde ondernemingen
als Barrick en Placer Dome met elkaar in gevecht gaan om de
exploitatierechten op Busang te verkrijgen.  In al die tijd wordt geen
enkel second opinion' onderzoek verricht; de enige die proefboringen
doet, is Bre-X.  Het veldteam breekt daarbij met alle tradities en
stuurt bijvoorbeeld niet zoals te doen gebruikelijk de helft van de
grondmonsters voor een test naar onafhankelijke onderzoekers.  Het
klinkt te goed om waar te zijn, maar toch trekt niemand de
fantastische' resultaten in twijfel.  Het vertrouwen in Bre-X wordt
nog versterkt door de wedijver die Indonesische prominente zakenlieden
aan de dag leggen om een deel van de winst op te kunnen strijken.  Er
ontstaat een ordinaire strijd tussen zoon en dochter van Suharto, die
uiteindelijk beslecht wordt in het voordeel van pa.  Suharto zet
vertrouweling Bob Hasan in, die zich met geld van PT Nusamba (een
holding company voor 80% in handen van Suharto) inkoopt en het
vertrouwde Freeport binnenhaalt om het startkapitaal (zo'n US $ 400
miljoen) voor de exploitatie van Busang te leveren.  In de
verdeelsleutel, die op 16 februari tot stand komt, ontvangt Freeport
15% van de opbrengst, PT Askatindo (opgekocht door Hasan) 30% en de
Indonesische overheid 10% en houdt Bre-X 45% van de opbrengst over.

Een turbulente week in maart

Geruchten dat ramingen over de goudvoorraad in Busang schromelijk
overdreven zijn, bereiken de buitenwereld voor het eerst op 21 maart
door een bericht in de Harian Ekonomi Neraca.  In eerste instantie
dreigt de directie van Bre-X nog met juridische stappen, maar op 26
maart geeft het bedrijf toe dat het goed mogelijk' is dat de aanwezige
reserves overschat' zijn.  Freeport maakt diezelfde dag bekend dat het
na zeven proefboringen onbetekenende hoeveelheden' goud heeft
aangetroffen.
Freeport heeft van meet af aan het gevoel dat er iets mis is.  Omdat
het in haar testen niets kan vinden dat op de aanwezigheid van goud
duidt, zoekt het een verklaring in de documenten van De Guzman, maar
die zijn verloren gegaan bij een mysterieuze brand op het terrein op
23 januari.  Vervolgens roept Freeport De Guzman zelf op voor een
gesprek op 19 maart, dat aan alle onduidelijkheid een eind moet maken.
De 41-jarige Filippijnse geoloog, die door Felderhof is aangetrokken
om leiding te geven aan de exploratie van de Busang-mijnen, begint dan
aan zijn laatste reis naar Busang.  Zeventien minuten na vertrek
duikt' hij uit de helikopter in wat al snel door de Indonesische
autoriteiten wordt uitgelegd als zelfmoord.  De precieze toedracht zal
echter nooit opgehelderd worden en evenmin zal een bevredigend
antwoord worden gevonden op de vraag of het De Guzman's lijk was dat
drie dagen later in de jungle werd gevonden.  Uiteindelijk was het een
spijkerbroek waaraan collega Jerry Alo het lijk' kon identificeren.
Tegenstrijdige verklaringen die kort na het ongeval opgetekend werden,
doen de twijfels toenemen.  Terwijl de piloot aanvankelijk verklaarde
dat hij een windvlaag voelde, omkeek en ontdekte dat De Guzman
verdwenen was, verklaarde de politie korte tijd later dat de piloot
had gezien dat De Guzman briefjes zat te schrijven en daarna zijn
Rolex-horloge afdeed voor hij uit de helikopter sprong.  De briefjes'
zouden 7 blaadjes betreffen die aangetroffen zijn bij het lijk, waarin
hij volgens de autoriteiten de motivatie voor zijn zelfmoord toelicht:
hij zou onlangs te horen hebben gekregen dat hij aan een ongeneeslijke
ziekte leed.  Volgens familie en vrienden verkeerde hij in goede moed
en gezondheid.  De dag voor de fatale helikoptervlucht had hij nog een
afspraak gemaakt om met zijn echtgenote om hun 1ste trouwdag en haar
22ste verjaardag te vieren.

Op het moment van De Guzman's duik uit de helikopter, is Walsh al op
12 maart door Freeport telefonisch op de hoogte gebracht van hun
teleurstellende bevindingen.  Terwijl de Bre-X-aandelenkoers op de
effectenbeurs van Toronto (en de schermenbeurs in New York) aan een
historische buiteling begint (er worden op ‚‚n dag 50 miljoen aandelen
van de hand gedaan - een wereldrecord), schakelt Walsh het bureau
Strathcona in en valt op 4 mei definitief het doek:  er is geen goud
in Busang.  Nu vaststaat dat er is geknoeid met de labmonsters,
trekken Nusamba en Freeport zich terug en begint de koers aan een
tweede duikvlucht.

Op zoek naar het meesterbrein

De beschuldiging in het FIA-rapport dat De Guzman over een periode van
vier jaar kleine hoeveelheden goud zou hebben opgekocht van stammen in
Kalimantan om toe te voegen aan de goudarme monsters van de
Busang-mijnen, kwam niet als een verrassing.  Zonder verder in detail
te willen treden, moet gezegd worden dat flink wat energie is gestoken
in de poging De Guzman af te schilderen als het meesterbrein' achter
de Bre-X-fraude.  De hetze verleidde zijn broer tot de uitspraak:  I
won't be surprised if they blame him for Princess Diana's death
tomorrow' (FEER, 23.10.97).  Feit is dat De Guzman in 96 150.000
Bre-X-aandelen heeft verzilverd, wat hem zo'n US $ 4,8 miljoen heeft
opgeleverd.  Maar dit gegeven op zich verklaart fraude noch zelfmoord.
Ook Felderhof en het echtpaar Walsh hebben in de hoogtijdagen van
Bre-X aandelen verzilverd (resp.  US $ 30 en 26 miljoen) en zij leven
nog lang en gelukkig.  De vraag naar het meesterbrein achter de
Busang-fraude dient gerelateerd te worden aan de vraag wie
uiteindelijk het meeste baat heeft en welke partijen ermee gediend
zijn de zaak in de doofpot te stoppen.  Men kan zich afvragen waarom
het kleine Bre-X niet in is gegaan op de lucratieve aanbiedingen van
Barrick en Placer Dome.  In dat geval zou de fraude veel eerder aan
het licht zijn gekomen.  Men kan zich ook de vraag stellen welke rol
de Indonesische autoriteiten hebben gespeeld.  Als de papieren van De
Guzman niet bij een brand verloren waren gegaan en hij niet uit een
helikopter was gevallen, zou Michael de Guzman de ideale kroongetuige
zijn geweest.  Opgemerkt moet bovendien worden dat het toch niet al te
moeilijk moet zijn om zijn drie Filippijnse collega's op te sporen.
Indonesië, Canada, de VS en de Filippijnen hebben allen een onderzoek
ingesteld.  Ook zij zouden meer dan een tipje van de sluier kunnen
oplichten over de waarheid omtrent Busang.  Nu het er alle schijn van
heeft dat Busang voorlopig in de doofpot verdwijnt, bijvoorbeeld in
afwachting van de talloze processen die Bre-X door aandeelhouders aan
de broek heeft gekregen, hoeft niemand zich erover verbazen als,
wanneer de rust eenmaal is teruggekeerd, een nieuw hoofdstuk wordt
toegevoegd aan de Busang-sage.  Misschien dat iemand zich dan de
wellicht profetische woorden zal herinneren, uitgesproken door
minister van Mijnbouw I.B.  Sudjana:  Het staatsbedrijf PT Aneka
Tambang heeft de rechten op Busang overgenomen.  After all, it is our
property' (International Herald Tribune, 08.05.97).

Bronnen: FEER, 06.03.97; International Herald Tribune, 01.04.97; Asiaweek, 16.05.97