GESPREKSNOTITIE

Het monument aan de Apollolaan tussen Olympiaplein en Amsterdams Lyceum.
 

Uitgangspunten

Aan de Apollolaan tussen het Olympiaplein en het Amsterdams Lyceum staat een monument dat in zijn huidige vorm blijft bestaan: het doorloopt op dit moment de procedure ter verkrijging van de status van rijksmonument.

Het monument heeft een belangrijke betekenis voor de buurt. Tevens kan het niet los gezien worden van de nationale en internationale context, namelijk Nederland en Indonesië.
 

Huidige situatie

In de huidige vorm heeft het monument zichtbaar het karakter van een ode aan de Gordel van Smaragd, de Indonesische archipel, verbeeld door de vele kleine reliëfs op de sokkel en op de bakstenen muur met bogen.

Voor wie dit weet, de symboliek van het monument verwijst naar de band !ussen het voormalige Nederlands-Indië en Nederland. Deze komt tot uitdrukking in de twee pylonen verbonden door een stralende zonneboog en de vijver aan de voorkant welke het water tussen Indië en Nederland diende voor te stellen.

Het beeldhouwwerk op de sokkel symboliseert het gezag in Nederland en het voormalige Nederlands-Indië: een vrouw met een wetsrol in haar hand met aan weerszijden een leeuw met resp. de wapenschilden van Amsterdam en het toenmalige Batavia.

Het monument draagt formeel nog de naam 'Van Heutsz Monument'. Deze naam is echter niet meer aan het monument af te leiden aangezien naam en medaillon met reliefbuste van Van Heutsz, die oorspronkelijk aan de voorkant van de sokkel waren bevestigd, verdwenen zijn.

Er zijn stemmen opgegaan om het monument een andere bestemming te geven dan wel tot naamswijziging over te gaan.

In Amsterdam en in Nederland staan nog een aantal monumenten gewijd aan Van Heutsz. In Amsterdam zijn dat het grafmonument op de Oosterbegraafplaats en zijn beeltenis aan de gevel van het bankgehouw aan de Vijzelstraat.
 

Korte historie van het monument

Vanaf het moment dat men in 1928 de plannen ontvouwde om een monument voor Van Heutsz op te richten bestond er een hoogoplopend verschil van mening over de wenselijkheid van het monument.

Na enkele maanden van heftige interpellaties aanvaardde de Gemeenteraad van Amsterdam het voorstel op 24 juli 1928 met een geringe meerderheid van 24 stemmen voor en 21 tegen.

Prominente kunstenaars weigerden de opdracht; F. J. van Hall (beeldhouwer)¹ en G. Friedhoff namen deze echter wel aan. Van Hall ontwierp een monument dat niet tegemoet kwam aan de gewenste martiale opvattingen van de opdrachtgever, maar veeleer een algemene strekking ten aanzien van Nederlands-Indië had.

Toen het monument in aanwezigheid van koningin Wilhelmina werd onthuld, klonken er protesten vanuit de burgerij.

Tijdens de tweede Wereldoorlog deed de zoon van Van Heutsz een verzoek aan de burgermeester om het monument te laten vernietigen. Deze nazi-gezinde telg deed dit verzoek waarschijnlijk omdat hij de voorstelling tot de 'entartete Kunst' rekende, want deze was in zijn ogen 'te week'.

Het monument werd in 1967 en in 1984 getroffen door bomaanslagen.
 

Sinds 1984 staat het monument er naamloos bij door de diefstal van het bronzen medaillon met reliëfbuste en de verwijdering van de letters die de naam van VanHeutsz vormden.

Amsterdamse burgers en bewoners van de buurt doen sinds enige jaren pogingen om de functie en naam van het monument te wijzigen, terwijl anderen voor de handhaving van de oorspronkelijke naam blijven.
 

Gesprekspunten en -partners

Over de toekomst van het monument zal ten behoeve van een advies met een aantal groepen in afzonderlijke rondes overlegd worden. Deze gespreksrondes hebben de functie van een consultatie ten aanzien van mogelijke alternatieven.

Als eerste zullen ter zake deskundige historici en politieke wetenschappers voor een gesprek worden uitgenodigd. Ter voorbereiding wordt hen op basis van een beknopte documentatie gevraagd hun visie over Van Heutsz en de relatie tussen Nederland en Nederlands-Indie in enkele korte statements op papier in te sturen. Vervolgens zullen zij worden uitgenodigd voor een bezoek, een video en een gesprek. Doel van deze gespreksronde is vanuit deze tijd de historische waarachtigheid en actuele relevantie van Van Heutsz dan wel een andere functie van het monument te onderzoeken.

Gelijktijdig zal aan enkele Indonesische historici verzocht worden hun statements over beide punten te geven en daarbij ook de huidige gevoeligheid in Indonesië ten aanzien van een monument dat de naam Van Heutsz draagt of een andere naam en functie krijgt in relatie tot het verleden van Nederland en Nederlands-lndië.

Een tweede ronde wordt gehouden met hen die in de nationale politiek een naam hebben opgebouwd en op dit moment geen partijpolitieke functie bekleden. Met hen worden representanten van belangengroepen uitgenodigd voorzover deze een brede achterban vertegenwoordigen. Tevens wordt de Ambassadeur van de Republiek Indonesia in Nederland uitgenodigd. Deze groep zal zich vooral buigen over de vraag wat voor functie het monument zou kunnen hebben in relatie tot het gezamenlijk verleden van Indonesië en Nederland. Ook aan hen kan gevraagd worden vooraf hierover een kort statement aan het papier toe te vertrouwen.

In een derde en laatste gespreksronde wordt aan buurtbewoners en anderen die al eerder direct betrokken waren bij de toekomst van het monument mededeling gedaan over de in de beide eerste gespreksronde uitgesproken meningen en eventuele voorstellen. Meningen over het monument worden ook nu weer ingezameld en gevoegd bij de bestaande uit eerdere discussiebijeenkomsten.

Bij alle gespreksronden zullen een vertegenwoordiger van de familie Van Hall en een vertegenwoordiger van de familie Friedhoff als waarnemers worden uitgenodigd.

Ten aanzien van de gesprekspunten zal het hierboven gemelde uitgangspunt, de schets van de situatie en de controverses zoals blijkt uit de geschiedenis van het monument de basis vormen voor grosso modo vier mogelijkheden:
 

• De naam van Van Heutsz blijft gehandhaafd;
• Het monument krijgt een herkenbare andere naam en functie verbonden met de relatie tussen Nederland -- Nederlands-Indië -- Indonesië;
• Het monument krijgt zichtbaar een andere functie, maar er wordt geen naam voor het monument aan deze nieuwe functie verbonden.
• Het monument blijft zoals het nu is inclusief de drie lege pinnen aan de voorkant op de sokkel.

Onveranderd en veranderd, er zullen nu en in de toekomst altijd personen zijn, die zich of niet kunnen neerleggen bij het besluit of de betekenis van het monument vergeten dan er wel van een eenzijdige interpretatie uitgaan.

Het zou te overwegen zijn om een vorm van permanente informatie bij het monument te voegen. Deze informatie dient afgestemd te zijn op de functie en eventuele naam van het monument; deze dient zo waarheidsgetrouw mogelijk te zijn en een visie vanuit Nederland en een visie vanuit Indonesië te omvatten; een korte geschiedenis van het monument weer te geven.
Gemeld kan worden dat het examenonderwerp voor het profiel maatschappelijke vakken in 2001 en 2002 is: Nederland en Indonesië. Vier eeuwen contact en beïnvloeding. In het Amsterdamse onderwijs zou wellicht iets met het monument aan de Apollolaan gedaan kunnen worden.

Op deze wijze kan in elk geval kan dan steeds weer het historisch geheugen van de bezoekers aan het monument enigszins opgefrist worden.
 
 
 

Namen eerste gespreksronde -- Indonesiëkenners
 

Wetenschap

Prof.dr. Kees Fasseur, of Dr. H.W. v.d. Doel, Drs. W. Manuhutu Dr. N. Schulte Nordholt Prof.dr. H. Schulte Nordholt Prof.dr. M. van Bruinissen Mw.dr. E.B.Locher-Scholten Prof.dr. J. Breman Mw. Prof.dr. H. Sutherland Drs A. Sudrajat

Universiteit Leiden  Universiteit Leiden  Moluks Historisch Museum  Universiteit Twente  Universiteit van Amsterdam  Universiteit Utrecht  Universiteit Utrecht Universiteit van Amsterdam  Vrije Universiteit  Sociologisch onderzoeker

Anderen

Ewald Vanvugt F. van Suchtelen A. Friedhoff L. de Boer

Auteur Kleinzoon Frits van Hall Zoon G. Friedhoff Zoon Frits van Hall

Indonesië:

Prof.dr. Taufik Abullah  (schriftelijk)

Indonesian Institute of Sciences (LIPI)

 
 

Namen tweede gespreksronde -- politici en vertegenwoordigers belangengroepen
 

Politici     +   Belangen-Groepen

R. ter Beek  Prof.drs R.F.M. Lubbers Usman Santi R. van Duijn Mr. S. Patijn Vertegenwoordiger Mw. drs M. Djajadiningrat-Nieuwenhuis Drs P. Bukman Dr. P.A. Idenburg R. Boekholt Mw. I. Lawson Liem Soei Liong R. Muharam Drs. M. Sanders

Commissaris van de Koningin Drenthe  (oud) Voorzitter Instituut Clingendael Lid Tweede Kamer, PvdA  Lid Gemeenteraad Amsterdam  Burgemeester van Amsterdam Ambassade Republiek Indonesia Forum Nederland-Indonesië Voorzitter Forum Nedeland-Indonesië International Dialogue Foundation Stichting Indisch Herinneringscentrum Komite Indonesië TAPOL JODI-E AMINDHO (Amsterdam-Indonesia House)

Anderen

P. Lataster E. Friedhoff

Kleinzoon Frits van Hall  Dochter G. Friedhoff

 
 

Namen derde gespreksronde -- direct betrokkenen en buurtbewoners
 

Mw. D. van Suchtelen-van Hall  Mw. H. Lataster-van Hall Mw. Mr H. van der Linden-Schadd  K. Borghouts C. Tasman B.J. Diazoni Vertegenwoordiger  Vertegenwoordiger Vertegenwoordiger

Dochter Frits van Hall Dochter Frits van Hall Initiatiefneemster wijziging monument Initiatiefnemer wijziging monument Initiatiefnemer wijziging monument Comité Herdenking Gevallenen in Nederland Indië Amstelveen Wijkcentrum Ceintuur Wijkopbouwcentrum Vondelpark-Concertgebouwbuurt Wijkopbouworgaan Zuid-West

¹ Frits van Hall stierf januari 1945 na een gevangenschap in de concentratiekampen Vught, Dachau en Auschwitz, waarin hij terecht was gekomen door zijn verzet tegen Nazi-Duitsland.
 
 
 

______________ 

---